Czasy w języku włoskim – ile ich jest?

Temat czasów w języku włoskim wydaje się początkowo skomplikowany, ale z odpowiednim podejściem szybko zrozumiesz, o co w nim chodzi. Czy wiesz, ile faktycznie jest ich we włoskim? Zanim zagłębimy się w szczegóły, wyjaśnijmy sobie, czym w ogóle jest czas.

Co to jest czas (w języku włoskim i nie tylko)?

Na co dzień czas rozumiemy intuicyjnie: teraz jest teraz; to, co było przed „teraz” – to przeszłość; to, co będzie potem – przyszłość. To tak zwany czas fizyczny – generalnie wydaje nam się obiektywny (możemy go zmierzyć), choć często odczuwamy go subiektywnie (8 godzin urlopu mija dużo szybciej niż 8 godzin pracy).

Czas gramatyczny to z kolei kategoria gramatyczna, która pozwala językom „poradzić sobie” z czasem fizycznym. Tak jak fizycznie postrzegamy przeszłość i przyszłość w stosunku do „teraz”, tak samo w języku: przy czym językowo teraźniejszością jest zawsze moment mówienia. Tym sposobem:

• to, co dzieje się równocześnie z momentem mówienia, to teraźniejszość (wyrażana przez czas teraźniejszy);
• to, co wydarza się przed momentem mówienia, to przeszłość (wyrażana przez czas przeszły);
• to, co wydarza się po momencie mówienia, to przyszłość (wyrażana przez czas przyszły).

Najłatwiej przedstawić to na osi czasu:

Oprócz tego, istnieją tzw. czasy względne – czyli takie, które odnoszą się nie do momentu mówienia, lecz do innego wydarzenia w zdaniu – o tym, które to czasy w języku włoskim, będzie dalej.

Ile języków, tyle czasów

Jeżeli uczyliśmy się innych języków, to wiemy, że właściwie co język, to inny system czasów. I nie chodzi tylko o różną ich liczbę, ale też o zasady, kiedy którego czasu użyć. Dlatego ile jest czasów w języku włoskim i kiedy którego użyć, to temat, z którym musi się zmierzyć każdy uczący się. Gdy mamy już dość kolejnych czasów do przyswojenia, często narzekamy na inne języki, twierdząc, że polski jest łatwy, bo ma tylko trzy czasy (przeszły, teraźniejszy i przyszły), a jakoś sobie radzimy. 

Cóż, niestety to nie takie proste i wszystko zależy od tego, w jaki sposób czasy liczymy. Ostatecznie każdy język ma taki sam punkt startowy. Na oś czasu nakłada swoją własną siatkę form gramatycznych, które wyrażają różne relacje czasowe. 

No to ile jest tych czasów w języku włoskim?

Na pytanie, ile jest czasów w języku włoskim, odpowiedź krótka brzmi… dwadzieścia jeden. Odpowiedź dłuższa to wciąż dwadzieścia jeden, ale… zależy, jak to liczymy. 

Żeby to zrozumieć, trzeba poznać jeszcze jeden termin gramatyczny: tryb czasownika, czyli stosunek mówiącego do opisywanej przez siebie czynności. W języku włoskim czasowniki występują w czterech trybach – od podstawowego indicativo (oznajmującego), po specjalistyczny congiuntivo. Każdy tryb ma swoje czasy, co daje ich łącznie piętnaście.

• 8 czasów indicativo (jeden  czas teraźniejszy, pięć czasów przeszłych, dwa czasy przyszłe)
• 1 czas imperativo (czas teraźniejszy)
• 2 czasy condizionale (czas teraźniejszy i czas przeszły)
• 4 czasy congiuntivo (jeden czas teraźniejszy i trzy czasy przeszłe)

Oprócz tego, mamy trzy formy bezosobowe czasownika w dwóch czasach:

• 2 czasy infinito (czas teraźniejszy i czas przeszły)
• 2 czasy participio (czas teraźniejszy i czas przeszły)
• 2 czasy gerundio (czas teraźniejszy i czas przeszły)

Łącznie – dwadzieścia jeden form czasów w języku włoskim. Na marginesie warto jednak dodać, że gramatyki włoskie zazwyczaj nie wliczają form bezosobowych do ogólnego rachunku czasów (mowa jest więc wtedy o piętnastu czasach) – dla uproszczenia tu jednak tak to liczę.

Dwadzieścia jeden czasów? Do czego one?

Większość naszych komunikatów wyrażamy w trybie oznajmującym (indicativo) i gdybyśmy chcieli nałożyć na oś czasu siatkę ośmiu włoskich czasów trybu indicativo, mielibyśmy następujący schemat:

Osiem czasów w języku włoskim na wyrażenie relacji czasowych sprowadzających się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości? Dlaczego tak jest i do czego one służą? Najogólniej mówiąc:

• Presente – wyraża to, co dzieje się w momencie mówienia lub coś, co jest zawsze prawdą:
  Adesso guardo la TV. – ‘Teraz oglądam telewizję.’
  Il sole sorge a est. – ‘Słońce wschodzi na wschodzie.’

• Passato prossimo – opisuje czynności zakończone w przeszłości, które mają wpływ na teraźniejszość i są nam psychicznie bliskie:
  Ho mangiato la pizza. – ‘Zjadłem pizzę.’

• Passato remoto – wyraża czynności zakończone w przeszłości, do których jesteśmy zdystansowani psychicznie:
  Nel 1969 l’uomo arrivò sulla luna. – ‘W 1969 roku człowiek dotarł na księżyc.’
  
  
• Imperfetto – opisuje czynności przeszłe w aspekcie trwania, powtarzania się lub tła dla innych wydarzeń:
  Quando ero bambino, giocavo sempre nel parco. – ‘Kiedy byłem dzieckiem, zawsze bawiłem się w parku.’
  Mentre leggevo, squillò il telefono. – ‘Kiedy czytałem, zadzwonił telefon.’

• Futuro semplice – mówi o czynności przyszłej:
  Domani andrò a Roma. – ‘Jutro pojadę do Rzymu.’

Czasy względne – odnoszą się do innych wydarzeń w zdaniu:

• Trapassato prossimo – wyraża czynność wcześniejszą niż inna czynność przeszła:
  Quando sono arrivato/ arrivavo/ arrivai, lui era già partito. – ‘Kiedy przyjechałem / przyjeżdżałem / przyjechałem, on już wyjechał [wcześniej].’
• Trapassato remoto – wyraża czynność wcześniejszą niż inna w passato remoto:
  Dopo che ebbe finito il lavoro, uscì. – ‘Po tym jak skończył pracę, wyszedł.’
• Futuro anteriore – wyraża czynność wcześniejszą niż inna czynność przyszła:
  Quando avrò finito i compiti, guarderò la TV – ‘Kiedy skończę zadania, będę oglądać TV’

Jak czas, to czasownik

W językach europejskich, czas gramatyczny jest wyrażany przede wszystkim przez czasownik (włoskie verbo). Po polsku wskazuje zresztą na to już sama nazwa: „czasownik” – od „czasowny”, czyli ‘związany z czasem’.

Również w języku włoskim informacja o czasie przekazywana jest przez czasowniki. Oznacza to, że niezależnie od tego, czy uczysz się włoskiego samodzielnie, czy na kursie języka włoskiego w szkole językowej, prędzej czy później spotkasz się z najróżniejszymi końcówkami i odmianami.

Jak zbudowane są czasy w języku włoskim?

Skoro to czasownik wyraża czas, to, uogólniając, każdy jeden włoski czasownik jest w stanie wyrazić dwadzieścia jeden różnych czasów. Jeśli uczęszczamy na lekcje języka włoskiego dla początkujących i dopiero zaczynamy naszą przygodę, to może to brzmieć nieco przerażająco. 

Nie brzmi wcale lepiej na dalszym etapie nauki. Włoskie czasowniki należą do trzech odmian (-are, -ere, -ire), co oznacza bardzo wiele końcówek do nauki.

Oczywiście nie jest (aż) tak źle! Kiedy poznamy kilka pierwszych czasów, bardzo szybko zrozumiemy ogólną zasadę, na jakiej opierają się odmiany. Poniżej przykłady koniugacji dwóch czasowników regularnych w każdym z dwudziestu jeden czasów: parlare (‘mówić’) i tornare (‘wracać’) – i nawet widząc je po raz pierwszy, da się wyszczególnić powtarzające się schematy.  

 Od razu rzuca się w oczy, że dziewięć czasów w języku włoskim działa na podobnej zasadzie – zbudowane są z dwóch, powtarzających się elementów. To tak zwane czasy złożone, ponieważ złożone są z dwóch słów: czasownika posiłkowego (avere lub essere odmienionego w odpowiednim czasie) oraz czasownika głównego, który zawsze występuje w formie participio passato. Pozostałe czasy to tzw. czasy proste, jednowyrazowe – i tu już musimy się niestety uczyć osobnych końcówek dla każdej osoby.

Oczywiście istnienie czasów złożonych nie rozwiązuje wszystkich problemów. Czeka nas jeszcze sporo nauki, bo istnieją przecież czasowniki nieregularne. Co więcej, i tu nie ma lekko: są takie czasowniki, które są nieregularne w większości czasów (np. essere), inne tylko w kilku – i musimy się tego nauczyć. No właśnie – musimy? 

Czy Włosi faktycznie znają i używają tych czasów?

Tak. Wszystkie czasy w języku włoskim są używane, choć z różną częstotliwością, dlatego niektórych czasów możemy nigdy nie spotkać. Mimo to, prowadzenie płynnych konwersacji po włosku staje się możliwe dopiero po opanowaniu kluczowych konstrukcji gramatycznych. 

Istnieją również różnice w użyciu. Zależą one od tego, czy komunikujemy się w mowie czy na piśmie. Ważne jest też to, czy użytkownik języka włoskiego, w danej sytuacji, posługuje się językiem czynnie (mówi i pisze w nim) czy tylko biernie (czyta i słucha). Nie bez znaczenia jest również poziom wykształcenia oraz… region, z którego dana osoba pochodzi.

• Czynne a bierne użycie języka: uśredniając, przeciętny Włoch biernie rozumie wszystkie czasy, nawet jeżeli niektórych z nich nigdy by nie użył czynnie. 
• Mowa a pismo: generalnie w tekście pisanym możemy natknąć się na wszystkie czasy w języku wloskim, nawet te bardziej „egzotyczne”. Narracja powieściowa bardzo często prowadzona jest w czasie passato remoto, który w niektórych częściach Włoch (o czym zaraz) praktycznie nie jest używany w mowie. Oprócz tego, w mowie, bardzo rzadko możemy usłyszeć czas trapassato remoto, podobnie jak participio presente, gerundio passato czy infinito passato. Congiuntivo imperfetto i trapassato również nie należą do najczęściej używanych czasów w języku włoskim.
• Wykształcenie: im wyższe wykształcenie użytkownika języka włoskiego, tym więcej czasów będzie używał w mowie, chociaż:
• Region: uogólniając, podstawowym czasem przeszłym w regionach południowych Włoch jest czas passato remoto natomiast na północy, czas ten jest wyraźnie rzadszy w mowie. Oznacza to, że Włoch z południa i z północy użyliby różnych czasów, opowiadając to samo wydarzenie. A i tak by się dogadali!

Ilu czasów potrzebuję do życia?

Jak widać, gramatyka języka włoskiego jest dość skomplikowana i niełatwo jest udzielić jednej odpowiedzi na to, ile występuje czasów w języku włoskim. Równie ciężko jest powiedzieć, ilu z nich powinniśmy się nauczyć. Na klasycznym kursie języka włoskiego, w teorii, na poziomie B2/C1 zna się już wszystkie dwadzieścia jeden czasów. 

Ale czy powinienem/powinnam faktycznie się ich nauczyć, żeby porozumiewać się po włosku? I czy faktycznie muszę nauczyć się wszystkich tych końcówek i czasowników nieregularnych? To zależy.

• Jeśli chcesz znać język jak dobrze wykształcony Włoch, czytać książki, oglądać filmy i bezbłędnie rozmawiać na każdy temat przeszły, teraźniejszy i przyszły, z każdym spotkanym Włochem / Włoszką – to będziesz potrzebować do tego wszystkich czasów w języku włoskim.
• Jeśli chcesz dogadać się z właściwie każdym Włochem/Włoszką, rozumieć większość komunikatów w przestrzeni publicznej, czytać teksty – to wystarczy od czternastu do szesnastu czasów (bez obu czasów remoto, participio presente, gerundio passato i infinito passato; congiuntivo trapassato i imperfetto opcjonalne, ale przydatne).
• Jeśli potrzebujesz „przetrwać” we Włoszech i chcesz być w stanie wyrazić większość z tego, co potrzebne jest w codziennym życiu, nawet jeśli nie zawsze poprawnie, to – niezależnie od tego, czy wybierasz się na stacjonarny kurs języka włoskiego , czy postawisz na naukę języka włoskiego dla początkujących online – kluczowe będzie opanowanie czasów: presente, passato prossimo, imperfetto, condizionale presente, imperativo, infinito i gerundio.
• Jeśli chcesz zamówić cappuccino w barze i cieszyć się śniegiem w Dolomitach albo słońcem na sardyńskiej plaży: do tego pierwszego wystarczy właściwie kilka godzin wakacyjnego kursu włoskiego online lub na żywo, podczas którego nauczysz się wystarczającego kawałka czasu teraźniejszego (kilka podstawowych czasowników odmienionych w niektórych osobach) i ewentualnie vorrei ‘chciałbym/chciałabym’ – czyli czasownik volere w condizionale presente.

Natomiast do cieszenia się Włochami nie potrzebujemy znajomości właściwie żadnego czasu gramatycznego, wystarczy być i cieszyć się Półwyspem Apenińskim, na którym czas fizyczny płynie wolniej. I płynie jeszcze milej, jeśli potrafimy rozmawiać po włosku jak Włosi!

Bibliografia

Dardano M., Trifone P. Grammatica italiana con nozioni di linguistica, 1995 Bolonia

Serianni L., Castelvecchi A. Italiano (Grammatica Sintassi Dubbi), 1997 Turyn

Widłak S. Gramatyka języka włoskiego, 2006 Warszawa