Rodzajniki w języku włoskim - określone i nieokreślone

W tym artykule znajdziecie odpowiedzi na pytania:

• Skąd we włoskim rodzajniki?
• Kiedy używać il/i/un, a kiedy lo/gli/uno?
• Rodzaje włoskich articoli – kiedy i jak ich używać?
• Rodzajniki określone – praktyka
• Inne zasady użycia articoli determinativi
• Rodzajniki nieokreślone – praktyka
• Dodatkowe zastosowania i niuanse znaczeniowe rodzajników nieokreślonych
• Kiedy rodzajnik nieokreślony zmienia znaczenie zdania
• Wpływ przymiotników na wybór rodzajnika
• Kiedy nie używać rodzajników nieokreślonych
• Dodatek dla zaawansowanych

Skąd we włoskim rodzajniki?

Articoli wywodzą się odpowiednio z łaciny (articoli indeterminativi – nieokreślone) oraz z greki (articoli determinativi – określone). To ciekawe, że przez tyle wieków język włoski nie zrezygnował z ich użycia, a włoskie rodzajniki potrafią (niesłusznie) spędzać sen z powiek adeptów języka włoskiego.

Podczas lekcji włoskiego w Vicolo Italiano tłumaczymy zasady w sposób prosty i obrazowy, dzięki czemu nawet zawiłości gramatyczne stają się logiczne i zrozumiałe. 

Przed Wami tabelka z wszystkimi rodzajnikami. Już na pierwszy rzut oka widać, że włoskie articoli różnią się od siebie ze względu na rodzaj (męski/żeński), liczbę, “określoność” oraz, w rodzaju męskim – maschile, ze względu na to, od jakiej litery/zbitek liter zaczyna się rzeczownik.

Kiedy używać il/i/un, a kiedy lo/gli/uno?

To, kiedy użyć tych articoli determinuje nam następujący po nich rzeczownik.

• jeśli rzeczownik rodzaju męskiego zaczyna się od samogłoski (a, e, i, o, u) wymaga on rodzajników: lo (które staje się l’), gli lub uno (które też staje się un’)

l’uomo, gli uomini, ALE un uomo

• jeśli rodzajnik rodzaju męskiego zaczyna się od: s + spółgłoski, gn, sc, z, ts, ps, x, y, również należy użyć tych rodzajników

lo sport, gli sport, uno sport

lo gnomo, gli gnomi, uno gnomo

gli sci

lo zucchero, gli zuccheri, uno zucchero

lo tsunami, gli tsunami, uno tsunami

lo psicologo, lo xilofono, lo yogurt

Rodzajników il/i/un używamy w każdym innym przypadku z rzeczownikami męskimi, np.:

il ragazzo, i ragazzi, un ragazzo

Rodzaje włoskich articoli – kiedy i jak ich używać?

• articoli determinativi – te rodzajniki, jak sama nazwa mówi – określone, specyfikują rzeczownik. Używamy ich, gdy mówimy o rzeczy znanej naszemu rozmówcy, powtarzającej się w rozmowie, jedynej na świecie, konkretnej, którą możemy wskazać palcem.
• articoli indeterminativi – za ich pomocą wyrażamy przedmioty niekonkretne, takie, których nie możemy wskazać palcem, jedne z wielu, a także jeśli pojawiają się po raz pierwszy w rozmowie,
• articoli partitivi – o ich istnieniu wspomina się zazwyczaj na poziomie zaawansowanym, ponieważ służą do określania części z całości (trochę jogurtu, trochę ciastek). Na niższym poziomie możesz zamiast nich używać określeń takich jak: un po’ – trochę, un pezzo di – kawałek itd.

Rodzajniki określone – praktyka

Ich polskie odpowiedniki, które nie są obligatoryjne w języku polskim, to: “ten, ta, ci, te, itd.”

Jeśli już wiesz, kiedy ich użyć, przyjrzyj się poniższym przykładom i spróbuj stworzyć swoje. Pamiętaj, że czekamy na Ciebie z ofertą lekcji języka włoskiego dla początkujących!

• Il sole splende durante l’estate. – Słońce świeci w lecie. (słońce jest tylko jedno, lato to też konkretna pora roku)
• Il padre di Maria è molto simpatico. – Tata Marii jest bardzo miły. (ten konkretny tata)
• La bambina dorme. – Dziewczynka śpi. (ta konkretna, którą znamy/widzimy/możemy wskazać palcem)

Inne zasady użycia articoli determinativi:

• rodzajnik określony + przymiotnik dzierżawczy (mio/tuo/suo/itd.)

Il mio cane gioca con una palla. – Mój pies bawi się piłką.

UWAGA – ta zasada NIE obowiązuje z członkami rodziny w ich typowym występowaniu w liczbie pojedynczej – w takich przypadkach pomijamy rodzajnik. Wyjątkiem od wyjątku są zdrobnienia oraz przymiotnik dzierżawczy loro, których użycie wprowadza konieczność użycia rodzajnika.

Mia madre cucina bene. – Moja mama dobrze gotuje.

Mio marito è sempre in ritardo. – Mój mąż zawsze się spóźnia.

La mia sorellina ha cinque anni. – Moja siostrzyczka ma 5 lat. (zdrobnienie wymaga rodzajnika określonego)

• tutto/-a/-i/-e + rodzajnik określony + rzeczownik

Oggi lavoro tutto il giorno. – Pracuję dzisiaj cały dzień. 

Hai mangiato tutti i biscotti? – Zjadłeś/-aś wszystkie ciasteczka?

• przed nazwami państw, regionów, kontynentów, dużych wysp, mórz, rzek, gór

L’Italia è molto bella. – Włochy są bardzo ładne.

• przed nazwiskami rodzin

I Bianchi sono molto generosi. – Rodzina Bianchi jest bardzo hojna.

• fare + rodzajnik określony + zawód

Faccio l’insegnante. – Jestem nauczycielem/-lką.

• przed godzinami (le), datami (il, l’ + samogłoska)

Sono le undici. – Jest godzina 11:00.

Oggi è il sette gennaio. – Dziś jest 7 stycznia.

• przed rzeczownikami abstrakcyjnymi

Mi viene l’ansia. – Zaczynam się stresować.

• z nazwami tytułów, instrumentów i dyscyplin

Il dottor Rossi arriverà alle tre. – Doktor Rossi przyjdzie o trzeciej.
Suono il pianoforte da dieci anni. – Gram na fortepianie od dziesięciu lat.
La matematica mi piace molto. – Bardzo lubię matematykę.

Chcesz poćwiczyć użycie rodzajników w kontekście?

Na naszych lekcjach włoskiego online i stacjonarnych uczymy, jak stosować je naturalnie w dialogach i codziennych sytuacjach – bez sztywnych regułek i stresu.

Rodzajniki nieokreślone – praktyka

Kiedy wiesz już, że dzięki rodzajnikowi nieokreślonemu wyrażamy nowe elementy w rozmowie, rzeczy nieskonkretyzowane, chciałam także zwrócić Twoją uwagę na to, że taką samą formę (un/una) ma liczebnik jeden/jedna. Spójrz na poniższe przykłady i spróbuj poeksperymentować z Twoimi!

• Ho visto un ragazzo biondo. – Widziałam blondyna.
• Leggo un libro. – Czytam książkę. (jakąś, jeszcze nie podałam tytułu, autora, pojawia się ona po raz pierwszy w zdaniu)
• Voglio comprare una macchina nuova. – Chcę kupić nowe auto. (nie wiem jeszcze jakie, nie podałam marki/modelu)
• Nella classe c’è solo una ragazza. – W sali jest tylko jedna dziewczyna.
• Sono un insegnante. – Jestem nauczycielem/-lką. (utarte powiedzenie: essere + rodzajnik nieokreślony + zawód)

Dodatkowe zastosowania i niuanse znaczeniowe rodzajników nieokreślonych

Rodzajniki nieokreślone nie służą jedynie do wprowadzania nowych elementów w rozmowie – pełnią też subtelną funkcję stylistyczną i znaczeniową. Dzięki nim wypowiedź nabiera naturalności, a język włoski brzmi płynnie i melodyjnie.

Jeśli chcesz poćwiczyć swobodne wypowiedzi z naszymi lektorami, zapraszamy Cię na konwersacje po włosku lub lekcje języka włoskiego.

Użycie rodzajnika nieokreślonego w opowieściach i narracjach

We włoskim rodzajniki nieokreślone często pojawiają się w narracjach – zarówno w literaturze, jak i w codziennych opowieściach. Służą do wprowadzenia nowego bohatera, miejsca lub sytuacji, o których słuchacz jeszcze nie wie.
Un giorno ho incontrato un vecchio amico. – Pewnego dnia spotkałem starego przyjaciela.

Po pierwszym użyciu rodzajnika nieokreślonego rzeczownik staje się już „znany” i w dalszej części tekstu zastępujemy go rodzajnikiem określonym (l’amico). W ten sposób włoski buduje spójność opowieści i pozwala odróżnić to, co nowe, od tego, co znane z kontekstu.

Kiedy rodzajnik nieokreślony zmienia znaczenie zdania

Ciekawym zjawiskiem jest to, że obecność lub brak rodzajnika nieokreślonego może całkowicie zmienić znaczenie wypowiedzi. Porównaj:

• È un genio. – Jest geniuszem.
• È genio! – To geniusz (jako wykrzyknienie).

Użycie rodzajnika wprowadza więc nie tylko gramatyczne rozróżnienie, ale także subtelną różnicę w tonie wypowiedzi.

Wpływ przymiotników na wybór rodzajnika

Warto zwrócić uwagę, że w języku włoskim przymiotniki stojące po rzeczowniku mogą wpływać na jego odbiór i na to, czy rodzajnik zostanie użyty. Zdarza się, że rodzajnik nieokreślony nadaje przymiotnikowi charakter emocjonalny lub wartościujący.
Porównaj:

• Ho letto un libro interessante. – Przeczytałem ciekawą książkę (jedną z wielu).
• Ho letto libro interessante. – forma niepoprawna; brak rodzajnika sprawia, że zdanie brzmi niegramatycznie.

Włoski nie dopuszcza więc pominięcia rodzajnika w tego typu konstrukcjach – nawet jeśli w polskim zdaniu moglibyśmy to zrobić.

Kiedy nie używać rodzajników nieokreślonych

Istnieją też sytuacje, w których włoski rodzajnik nieokreślony jest zbędny lub wręcz niepoprawny.

1. Po czasowniku essere, gdy mówimy o tożsamości w sensie ogólnym, a nie zawodzie czy roli:
• È donna. – Jest kobietą.
• È italiano. – Jest Włochem.
2. W wyrażeniach stałych i utartych zwrotach:
• Che fortuna! – Co za szczęście! (nie: una fortuna)
• Che peccato! – Co za szkoda!
• Avere pazienza. – Mieć cierpliwość.

Dodatek dla zaawansowanych! 

Articoli partitivi – rodzajniki cząstkowe

Rodzajniki cząstkowe, czyli articoli partitivi, to zagadnienie, które pojawia się zazwyczaj na poziomie średnio zaawansowanym. Mimo że ich nazwa brzmi dość poważnie, ich funkcja jest bardzo naturalna i intuicyjna – wyrażają część całości, czyli to, co w języku polskim oddajemy słowami trochę, nieco, kilka, parę lub część.

W języku włoskim istnieją dwa sposoby, aby mówić o części czegoś:

1. przy pomocy właśnie articoli partitivi,
2. lub przy użyciu konstrukcji un po’ di lub innych, utartych już sformułowań.

Jak tworzymy articoli partitivi?

Partitivi powstają z połączenia przyimka di z odpowiednim rodzajnikiem określonym. W praktyce daje to następujące formy:

Zasady ich użycia są bardzo podobne do tych, które obowiązują przy zwykłych rodzajnikach określonych.

• del używamy przed spółgłoską (np. del pane),
• dello – przed spółgłoską z grupy trudnych zbitek (s+spółgłoska, z, gn, ps, x, y), np. dello zucchero,
• dell’ – przed samogłoską, np. dell’acqua, dell’olio,
• della – dla rodzaju żeńskiego przed spółgłoską, np. della marmellata.

Jak używamy rodzajników cząstkowych?

Articoli partitivi stosujemy wtedy, gdy mówimy o:

• nieokreślonej ilości rzeczy, których nie da się policzyć,
• lub części większej całości.

Najczęściej dotyczą więc jedzenia, napojów i substancji, ale… nie tylko.

Oto przykłady:

• Vorrei del pane, per favore. – Poproszę trochę chleba.
• Hai comprato dello zucchero? – Kupiłeś trochę cukru?
• Bevo dell’acqua ogni giorno. – Piję wodę każdego dnia. (nie chcemy mówić ile konkretnie)
• Ci sono degli studenti in aula. – W sali jest kilku studentów.
• Ho visto delle ragazze simpatiche. – Widziałam jakieś sympatyczne dziewczyny.

W tych zdaniach nie chodzi o konkretną ilość – nie wiemy, ile dokładnie wody, chleba czy ilu studentów. Mówimy o części lub pewnej liczbie z większej grupy.

Articoli partitivi a un po’ di – jaka jest różnica?

Konstrukcja un po’ di znaczy dosłownie trochę (czegoś) i jest często używana zamiast articoli partitivi, zwłaszcza na niższych poziomach znajomości języka włoskiego.

Porównaj:

• Vorrei del vino. – Chciałbym trochę wina.
• Vorrei un po’ di vino. – Chciałbym odrobinę wina.

Różnica jest subtelna:

• del vino – brzmi bardziej naturalnie i „językowo włosko”,
• un po’ di vino – bardziej potocznie.

Obie formy są poprawne i często używane wymiennie w codziennych rozmowach.

Kiedy nie używamy articoli partitivi?

Są jednak sytuacje, w których lepiej ich nie używać.

1. Po czasowniku avere (mieć) w sensie posiadania – zwykle opuszczamy rodzajnik:
• Ho pane e acqua.
• (Nie: Ho del pane e dell’acqua, chyba że naprawdę chcemy podkreślić „mam trochę chleba i wody”).
2. W zdaniach przeczących, jeśli mówimy o braku czegoś, można pominąć rodzajnik:
• Non ho latte. – Nie mam mleka.
• Non c’è zucchero. – Nie ma cukru.
3. Przy rzeczownikach policzalnych w liczbie pojedynczej – wtedy używamy rodzajnika nieokreślonego:
• Ho un libro. (a nie del libro!)

Partitivi w liczbie mnogiej

Warto pamiętać, że articoli partitivi w liczbie mnogiej (np. dei, degli, delle) pełnią funkcję zbliżoną do nieokreślonego „kilka” lub „jakieś”.
To bardzo praktyczne w codziennym mówieniu:

• Ho comprato dei pomodori. – Kupiłem kilka pomidorów.
• Ci sono degli amici a casa. – W domu są znajomi.
• Abbiamo visto delle foto bellissime. – Widzieliśmy przepiękne zdjęcia.

W polskim te rodzajniki często się pomija, ale we włoskim są konieczne, by zdanie brzmiało naturalnie.

Wskazówka praktyczna

Jeśli masz wątpliwość, czy użyć del czy un po’ di, pomyśl, czy chodzi Ci o część niepoliczalnej całości (del formaggio), czy raczej o niewielką ilość czegoś (un po’ di formaggio).
Z czasem zaczniesz to wyczuwać intuicyjnie.

Mam nadzieję, że ten artykuł pomógł Ci zrozumieć jedną z fundamentalnych zasad języka włoskiego, dzięki której zabrzmisz bardziej all’italiana.

Źródła:

Breve grammatica storica dell’italiano – D’Achille

https://www.treccani.it/enciclopedia/articolo_(Enciclopedia-dell’Italiano)/